پسر

عنوان : پسر The Son

نویسنده : محمد صادق احمدی

کلمات کلیدی : پسر، پسر خدا، پسر انسان، خدای پسر

منبع:سایت پژوهشکده باقرالعلوم (علیه السلام)

 

در میان مسیحیان این ادعا وجود دارد که عیسای ناصری، پیامبری که شش قرن پیش از پیامبر اسلام ظهور کرد و به تبیین دین حقیقی خداوند پرداخت، پسر خدا و خود خداست.

اما این ادعای مسیحیان ادعایی بس بزرگ است که نیاز به اقامه برهان دارد و البته مسیحیان خود نیز از این مساله غافل نبوده‏اند. در طول تاریخ، کلیسا سعی وافری در تبیین چگونگی پسر خدا بودن عیسی و در عین حال، پسر انسان بودن او نموده است.

در این نوشتار مختصر برآنیم تا گزارش کوتاهی از تطور واژه پسر و پسر خدا و پسر انسان در ادبیات مسیحی ارائه کنیم تا بیشتر با معنای این اصطلاح در ادبیات مسیحی آشنا شویم.

پسر خدا

برای اصطلاح پسر خدا با تنوع کاربردهایش تا کنون چهار معنای اصلی شناخته شده است. در حقیقت این چهار معنا حاصل چهار کاربرد متفاوت از این اصطلاح است:

۱) پسر خدا پیش از کتاب مقدس:

یکی از نخستین استفاده‏ها از اصطلاح پسر انسان، به دوره باستان در خاور نزدیک باز می‏گردد. در آن دوران برای بیان چگونگی روابط و تنوع موجود در روابط بین انسان یا جهان با خدا یا خدایان از این اصطلاح استفاده می‏شد. در این کاربرد یکی از مهمترین مصادیق برای پسر انسان کسی بود که به مقام پادشاهی نائل می‏شد. در این هنگام وقتی که به پادشاه، پسر انسان اطلاق می‏شد، از این عنوان، رابطه خاص او با خدا و شخصیت الوهی او فهمیده می‏شد.[۱]

۲) پسر خدا در متن مقدس عبری

اصطلاح پسر خدا در عهد عتیق، معانی گسترده‏ای دارد که بهترین و پرکاربردترین معنی آن، “تعلق داشتن به خدا” است. این معنا محدود به مصداق خاصی نبود و در اشاره به تعدادی از افرادی که از آدم ابوالبشر بوجود آمده‏اند[۲] و نیز تمام قوم اسرائیل نیز بکار می‏رفت:

«و به فرعون بگو یَهُوَه چنین می‏گوید: اسرائیل پسر من و نخست‏زاده من است».[۳] در کتاب مقدس برای این کاربرد عنوان پسر خدا داود و جانشینانش بویژه با این عنوان خوانده شده‏اند:

«من او را پدر خواهم بود و او مرا پسر خواهد بود و اگر او گناه ورزد او را با عصای مردمان و به تازیانه‌های بنی‌آدم تأدیب خواهم نمود».[۴]

بنابر این همانگونه که در عبارات فوق و سایر عبارات کتاب مقدس بروشنی هویداست، نه تنها اسرائیلیان خود را پسر خدا می‏دانستند، بلکه این خود یهوه بود که در موارد بسیاری بنی‏اسرائیل را فرزندان خود خوانده است و این نشان از علاقه‏ای دو طرفه میان خدا و قوم خدا دارد تا جایی که به عنوان مثال اگر فرعون پسران خدا را رها نکند، خدا نیز در پاسخ، از پسران فرعونیان انتقام خواهد گرفت:

«به تو می‏گویم پسرم را رها کن تا مرا عبادت نماید و اگر از رهاکردنش اِبا نمایی همانا پسر تو یعنی نخست‏زاده تو را می‏کشم.»[۵]

۳) پسر خدا در یهودیت متاخر

در یهودیت متاخر بر خلاف یهودیت سنتی، اصطلاح پسر خدا بیشتر با ادبیات آخر الزمانی و مکاشفه‏ای در ارتباط بود. در این ادبیات یهودیان همواره در انتظار منجی‏شان بودند.

یهودیان که پس از نجات از مصر و معجزاتی از این دست، به مداخله خدا در امور زندگیشان عادت کرده بودند، اکنون در انتظار آمدن پادشاه مسیحا بودند تا زندگی با شکوهی مبتنی بر سروری یهودیان و قوم اسرائیل برای ایشان فراهم آورد.[۶] بنابر این بطور طبیعی در این دوره، اصطلاح پسر انسان بیشتر برای “مسیاح” بکار می‏رفت؛ گرچه در همین دوره هم مسیاح مصداق منحصر بفرد این واژه نبود.[۷]

۴) پسر خدا در عهد جدید

در اناجیل همنوا عیسی خود را پسر خدا نخوانده و عنوانی که برای خودش زیاد بکار برده، پسر انسان است. اطرافیان عیسی نیز در اغلب موارد همین عنوان را برای او برگزیده‏اند.[۸]

اما واژه پسر خدا را بیشتر در ادبیات پولس است که می‏توان مشاهده کرد. پولس حتی علت نامیده­شدن عیسی به این نام را نیز ذکر می‏کند که:

«و بحسب روح قد‌ّوسیت پسر خدا به قو‌ّت معروف گردید از قیامت مردگان یعنی سرور ما عیسی مسیح»[۹] پولس در این فراز نه تنها عیسی را پسر خدا نامیده است؛ بلکه علت خوانده­شدن عیسی به این نام را قیامت او از مردگان می‏داند.

البته در ادبیات پولس، صرفا عیسی پسر خدا خوانده نشده، بلکه سایر ایماندارن نیز پسر خدا خوانده شده‏اند. تفاوت این دو کاربرد از نظر الهیدانان مسیحی در این نکته نهفته است که پسر خدا بودن مؤمنان، ناشی از فرزندخواندگی ایشان است اما پسر خدا بودن عیسی، ناشی از آن است که عیسی، پسر خود خداست.[۱۰]

جدا از نوشته‏های پولس در اناجیل همنوا نیز گرچه عیسی خود را پسر خدا نخوانده، اما این عنوان را رد نیز نکرده است:

«و هنگامی که عیسی به نواحی قیصریه فیلِپس آمد از شاگردان خود پرسیده گفت: مردم مرا که پسر انسانم چه شخص می‏گویند؟ گفتند: بعضی یحیی تعمید دهنده و بعضی الیاس و بعضی ارمیا یا یکی از انبیا. ایشان را گفت: شما مرا که می‏دانید؟ شمعون پترس در جواب گفت که تویی مسیح پسر خدای زنده! عیسی در جواب وی گفت: خوشا به حال تو ای شمعون بن‌ یونا! زیرا جسم و خون اینرا بر تو کشف نکرده بلکه پدر من که در آسمان است.»[۱۱]

اما همانگونه که در این فراز مشخص شده، عیسی خود خود را پسر انسان خوانده و نه پسر خدا! نویسنده‏ای مسیحی در اشاره به همین نکته می‏نویسد:

عنوان پسر انسان که از دانیال ۷:۱۳ اقتباس شده است، عنوانی است که مسیح عموما برای خود بکار میبرد، اگرچه دیگران به ندرت از آن استفاده می‏کردند.[۱۲]

پسر خدا و خدای پسر

برای اندیشمندان مسیحی همواره اثبات این نکته که عیسی چگونه پسر خداست، امری سخت و دشوار بوده است. اما یکی از استدلال‏های این اندیشمندان همین تعبیر پسر خداست.[۱۳]

گرچه اینکه مسیح پسر حقیقی خدا باشد از همان ابتدا مورد قبول بسیاری از اندیشمندان مسیحی نبوده است. زیرا اگر قرار بود که مسیح هم خدا و هم پسر خدا باشد، و در عین حال انسان هم باشد؛ اتحاد بین الوهیت و انسانیت عیسی امری دشوار می‏نمود، امری که طی چندین سال سبب نزاع‏های فرقه‏ای در کلیساهای مسیحی گردید.

گرچه در نهایت در شورایی کلیسایی بنام کالسدون که در سال ۴۵۱ برگزار شد، چنین از پسر خدا بودن وی یاد شده است:

«ما اقرار می‏کنیم که پسر یگانه خداوند “عیسی مسیح” در آن واحد، کامل در الوهیت و کامل در انسانیت است. خدای واقعی و انسان واقعی است. از یک طرف با پدر در الوهیت از یک گوهر است و از طرف دیگر با ما در انسانیت شریک است. دارای دو طبیعت، بدون ادغام، بدون تغییر، بدون تقسیم و بدون جدایی. این دو طبیعت از طریق تجسم، به طور هماهنگ در یک شخص دارای یک ذات، کنار هم قرار داده شده‏اند. این اختلاف دو ماهیت به هیچ وجه بواسطه اتحاد با یکدیگر قابل فنا و انهدام نیست…»[۱۴]

البته برداشت کلیسایی از خدای پسر که تا حدودی وامدار عنوان “پسر خدا” بود و چگونگی امتزاج آن با خدای پدر هرگز برای عموم مسیحیان قابل فهم نگشت و همواره عده قابل توجهی از ایشان به مخالفت با تبیین رسمی کلیسای کاتولیک پرداختند. این مسیحیان تا به امروز نیز ادامه حیات داده‏اند و در خارج از کلیسای کاتولیک به فعالیت پرداخته‏اند.

پسر انسان

بر خلاف تعبیر پسر خدا که تا حدودی متاخر است، اصطلاح پسر انسان از آغازین باب‏های کتاب مقدس خودنمایی می‏کند.

این اصطلاح به صورت نظام‏مند) در عهد عتیق در سه معنای عمده بکار رفته است:

۱) لقب حزقیال نبی

۲) اشاره به شخصیتی آخرالزمانی که در آینده ظهور خواهد کرد و با آمدنش تاریخ پایان می‏یابد و داوری الهی فرا می‏رسد:

«و در رؤیای شب نگریستم و اینک مثل پسر انسان با ابرهای آسمان آمد و نزد قدیم‌الایام رسید و او را به حضور وی آوردند. و سلطنت و جلال و ملکوت به او داده شد تا جمیع قوم‏ها و امت‏ها و زبان‏ها او را خدمت نمایند. سلطنت او سلطنت جاودانی و بی‌زوال است و ملکوت او زایل نخواهد شد».[۱۵]

۳) تاکید بر تقابل بین ضعف و خواری انسان از یک سو و تعالی و جاودانگی خدا از سوی دیگر:

«خدا انسان نیست که دروغ بگوید. و از بنی‌آدم نیست که به اراده خود تغییر بدهد. آیا او سخنی گفته باشد و نکند؟ یا چیزی فرموده باشد و استوار ننماید؟».[۱۶]

در میان این سه گزینه، مهم‏ترین معنا، معنای دوم است که بیشتر الهی‏دانان مسیحی را به بحث و نظر واداشته است. در مورد این معنا بسیاری از اندیشمندان مسیحی معتقدند که این پسر انسان همان عیسای ناصری است؛ اما در طرف مقابل برخی از اندیشمندان مسیحی مانند رودلف بولتمان نیز معتقدند نه تنها این پسر انسان، عیسی نیست، بلکه خود عیسی هم مراد از “پسر انسانی که قرار است در آخر الزمان بیاید” را شخص دیگری می‏دانست.

از نظر ایشان کلیسای نخستین به اشتباه دو عنوان پسر انسان و عیسی را با هم منطبق کرده است و اینکه امروزه بسیاری عیسی و پسر انسان را یکی می‏دانند از ابداعات کلیسای اولیه است.[۱۷]

پسر خدا در قرآن

وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصارى‏ الْمَسیحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ یُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى یُؤْفَکُون.[۱۸]

این آیه بروشنی موضع قرآن را در مورد عبارت پسر خدا روشن می‏سازد. قرآن چه به شکل فضیلت و تشریفی و چه به شکل حقیقی استفاده از این عنوان را نهی اکید کرده است. یهودیان که هم خود را مجازا و تشریفی پسر خدا می‏خواندند و هم عزیر را، در این آیه توبیخ شده‏اند و مسیحیان نیز که به شکل حقیقی عیسیای ناصری را پسر خدا خطاب می‏کردند نیز مورد نکوهش قرار گرفته‏اند. قرآن بیان می‏دارد که روشی که یهود و نصاری در پیش گرفته‏اند همانند گفتار کفاری است که پیش از ایشان چنین القابی را بکار می‏بردند.

 

[۱]- New Catholic Encyclopedia, (Gale, 2003, 2nd ed.), vol.13, p.311

[۲]- Encyclopaedia Judaica, (Gale, 2007, 2nd ed.), vol.19, p.25

[۳]- کتاب خروج ۴: ۲۲

[۴]- کتاب دوم سموئیل ۷: ۱۴

[۵]- کتاب خروج ۴: ۲۳

[۶]- ویور، مری جو؛ درآمدی به مسیحیت، ترجمه حسن قنبری، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۱، ص ۶۴

[۷]- New Catholic Encyclopedia, ibid, p 312

[۸]-ibid

[۹]- رومیان ۱: ۴

[۱۰]- مک گراث، آلیستر؛ درآمدی بر الهیات مسیحی، ترجمه عیسی دیباج، تهران، انتشارات کتاب روشن، ۱۳۸۵، ص ۳۵۷

[۱۱]- انجیل متی ۱۶: ۱۳-۱۷

[۱۲]- برکوف؛ لوئیس، خلاصه اصول اعتقادات مسیحیت، ترجمه تت استیوآرت، ۲۰۰۲، بی جا، ص ۱۲۴

[۱۳]- مک گراث، آلیستر؛ پیشین، ص ۳۵۷

[۱۴]- ناس، جان بایر؛ تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران، ‏انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۸۲، چاپ ۱۳، ۶۳۶

[۱۵]- دانیال ۷: ۱۳-۱۴

[۱۶]- اعداد ۲۳: ۱۹

[۱۷]- مک گراث، آلیستر؛ پیشین، ص ۳۵۸

[۱۸]- سوره توبه ۳۰

 

همچنین مشاهده کنید

گناه اصلی

عنوان: گناه اصلیOrigina sin نویسنده:محمد ضیاء توحیدی کلمات اصلی:گناه اولیه،گناه اصلی،گناه فطری،فدا،پولس،پلاگیوس منبع:سایت پژوهشکده باقرالعلوم ...